The Digital Decretals · Glossa Ordinaria

Id est, hac conditione, si sine liberis masculis moreretur, et ita modus pro conditione servatur, C. de his quae sub mod. relin., in legatis. Quae sit differentia inter modum et conditionem dicetur infra, de cond. appos., verum. Et haec verba hoc modo potius fuerunt verba illius qui condidit decretalem.

Nec sufficit ipsum filios masculos habuisse nisi tempore mortis superstites fuerint, supra, de testamen., Raynutius. Super hoc dic ut supra, de probat., in praesentia, in glossa quae incipit: ingressus. Et fuit haec substitutio fideicommissaria, et de hoc dic ut supra, de testamen., Raynutius.

Scilicet patruis.

Isti patrui forte aliqua possidebant de bonis Peponis ex institutione vel causa legati, vel etiam sine aliqua causa. Et ideo dicit ita quod neutra pars haberet licentiam transferendi in aliam personam, vel forsitan ipse Raynaldus omnia possidebat, quia forte remanserunt indivisa inter Peponem et fratres, unde dicebant se habere ius in bonis illius.

Quia dictum fuit in compromisso, ut si omnes interesse non possent, duo arbitrarentur, alias non possent. Sic et cum plures sint iudices, supra, de offi. deleg., uno delegatorum, ut ibi.

In forma huius arbitrii non est vis facienda, quia nihilominus transferri possunt bona illa, quia sententiae arbitrii non paretur nisi metu poenae, C. de recepti., ex sententia. Et sic non obstante illo arbitrio tenuit legatum, ut infra dicitur. Sed illud potest quaeri an poena sit commissa si aliquas de rebus illis legavit avunculis suis, perinde ac si inter vivos alienasset? Et videtur quod poena compromissi committatur, ff. de ver. oblig., si ita quis promiserit decem tibi dabo § ea lege; arg. ff. de leg. 2, peto § ulti. Est tamen contrarium arg. ff. de leg. 3, pater § fundum. Unde dicit cardinalis, quod non obstante arbitrio tenuit legatum, nec alia alienatio propter arbitrium potuit impediri si poena compromissi comittatur, ut dictum est. Iudex tamen qui primo tulit sententiam hoc non putavit, immo credidit quod arbitrium impediret legatum et heredes, et ideo absoluit ut sequentia docent.

Super quibus fuerat compromissum. De aliis vero arbitri nihil dicere potuissent, ff. de recepti., non distinguemus § de officio; et supra, de arbitr., cum dilectus.

Videtur etiam quod naturales filii debent intelligi per hoc verbum, quia et ipsi excludunt substitutum, ut si quis sit rogatus restituere hereditatem si sine filiis decesserit, sed et si habet naturalem, evanescit substitutio, ff. ad Trebel., ex facto § si quis rogatus; et ff. ad Trebel., heredibus, in fi.; C. de insti. sub cond. fac., generaliter, in fi.; ff. de leg. 2, cum pater § volo. Si dixisset, si decesserit sine liberis, tunc locum habet quod dicitur de naturali. Sed ex quo addidit, de legitimis, intelligendum est tantum de natis ex libero matrimonio, alias nihil operaretur haec adiectio, legitimis, sed debet operari, arg. ff. de leg. 1, si quando quis uxori.

Scilicet tertiae et quartae quam poterat legare, cuius dominium in legatarios adita hereditate. Sed si intendisset legare medietatem omnium rerum suae partis, quarum medietas pertinebat ad patruum ex testamento Peponis, tunc dominium illarum non transisset in legatarios, cum res illae sint patrui. Et illud locum habet cum testator rem suam legare intendit. Sed legatarius potest agere contra heredem actione ex testamento ad totam rem vel aestimationem, et non actione in rem. Sed quantum pertinet ad casum praesentem non est multum circa hoc curandum, quia Raynaldus non legavit avunculis ultra illas partes quas poterat legare, nam tertiam et quartam habebat in bonis patris, quae faciunt dimidiam totius hereditatis. Nam sua pars erat tertia et quarta, et ipse legavit avunculis medietatem suae partis, id est, tertiae et quartae, et sic non possunt agere avunculi contra heredem nisi ad medietatem tertiae et quartae. Et hoc notare voluit infra, ubi dicit: propter quod in rebus praedictis etc., usque pronunciavit. Ber.

De quibus extitit compromissum, et potest intelligi quod res illae divisae fuerunt inter R. et patruos. Ber.

Qui forte solus supererat et alii mortui erant, unde fideicommissum illi soli qui superstes erat debetur, qui tempore existentis conditionis solus invenitur, ei debet in totum praestari, et filiis praemortuorum nihil debetur, qui sunt mortui ante diem fideicommissi cedentem, scilicet antequam ille Raynaldus esset mortuus, ut C. de caduc. toll., et nomen § sin autem aliquid; et arg. C. de fideicomm., si in persona; et ff. de leg. 1, cum filiofamilias, in fi.; et ff. ad Trebel., apud § utrum. Et accedit ad hoc quod totum ei debeatur, ff. de condi. et demon., si quis legata § 1. Et cum sic legatur patruo et filiis eius, patruus solus habebit dimidiam et filii communiter aliam dimidiam, ff. de usufruct. adcresc., si quis Titio. Et si alii patrui superessent, bene potuit instituere quem voluerit de patruis ratione tertiae et quartae, sed fideicommissum debetur omnibus patruis.

Istud verbum ponitur proprie et improprie: proprie quantum ad avunculos quibus legavit, improprie quantum ad patruum et eius filios quibus non legavit. Sed eos instituit heredes, unde infra vocat eos heredes. Sic ff. de off. procon., omnes proconsules, ubi dicit manumitti tam liberi quam servi. Sic 28. dist., presbyterum; et infra eodem capitulo, vers. executioni mandari. Et avunculi gerunt contra ipsos tamquam contra heredes petentes legata, alias non valuisset testamentum, quia non inveniretur aliquis institutus, Inst. de legat. § ante heredis institutionem; nisi dictum esset: si non valet iure testamenti, valeat saltem ratione cuiuslibet ultimae voluntatis, C. de codicil., si quis § id quoque.

Hoc bene facere potuit testator, quia potest poenam imponere heredibus, si non paruerint voluntati suae. Simile Inst. de legat. § poenae quoque nomine est; Inst. de legat. § ulti.; et C. de his quae poen. nom., supervacuam. Dum tamen non sit turpe vel inhonestum quod testator perceperit, ut ibi dicitur, et ff. de condi. insti., quidam; et C. de insti. sub cond. fac., reprehendenda.

Scilicet avunculos.

Illo, scilicet qui fuit institutus. Unde planius dixisset, patruo adeunte hereditatem praedictam.

Et sic locum habet legati petitio, nam si ex testamento non adeatur hereditatis, deficit legatum nisi sit ita relictum, quod a venientibus ab intestato praestatur, ff. de testam. tut., si nemo; alias est § sub lege praecedenti ff. de testam. tut., tutor datus; et C. de fideicomm., eam quam.

Legatum enim ab herede petendum est, C. de fideicomm., eam quam. Et si citra voluntatem heredis legatarius occupet legatum, tenetur interdicto quorum legatorum ad ipsum restituendum heredi, ff. quod legat., hoc interdictum, in princ. Tamen postquam est adita hereditas, ipso iure dominium rei legatae transit ad legatarium recta via, ff. de fur., a Titio; ff. de leg. 1, si tibi homo § si servus. Unde re legata nondum comprehensa datur legatario rei vendicatio pro ipso legato, C. commun. de legat., cum hi; ff. de condi. furt., sed nec legatarius. Et sic agebatur pro legato rei vendicatione.

Id est, pro dimidia.

Sed numquid potuit ita formari libellus de iure: peto talem rem, et si contradixeris mihi, peto poenam? Et videtur quod non, quia iudicium non debet esse in pendenti, ff. de iud., non quemadmodum. Dicunt quidam contra, et lex illa loquitur in his quae pendent extrinsecus, non ex his quae in ipso iudicio aguntur, et quod posset sic formari libellus est arg. C. locat. et conduct., conductores. Quod satis potest concedi arg. huius capituli, et propter lites dirimendas. Ber.

Ad hoc agebatur actione ex testamento et non rei vendicatione, quia istud erat quasi fideicommissum universitatis, quia qui rogatur restituere, quicquid ad eum pervenit de hereditate rogatus videtur, ff. ad Trebel., cogi; ff. ad Trebel., sed et qui. Unde non transit dominium in fideicommissarium, nisi facta restitutione re et verbo, vel saltem verbo, ff. ad Trebel., restituta. Et facta restitutione tunc dominium transit in fideicommissarium, etiam si nondum sit nactus possessionem, ff. ad Trebel., facta. Haec est differentia inter fideicommissum singulare et universale, quia in singulari sine aliqua restitutione transit dominium in fideicommissarium sicut in legatarium, C. commun. de legat., cum hi; et C. commun. de legat., omne. Secus in fideicommisso universitatis, ibi non transit nisi facta restitutione. Unde ista alia non petebantur rei vendicatione, sed actione ex testamento.

Omnium, et hoc fecit iudex propter verba testatoris, qui dixit quod si patruus et filii venirent contra legatum, quaecumque ad ipsos ex successione istius poterant pervenire, devolverentur ad avunculos. Sed quare non dixit similiter de rebus legatis, sicut de aliis quod devenirent ad ipsos avunculos? Potest responderi quod de rebus legatis non dixit, quia non putabat iudex quod res deberent vel possent transire in alium aliquo modo. Et hoc propter praeceptum arbitrorum. Vel forte ideo non dixit de rebus illis, quia non putavit iudex quod testator senserit de rebus illis legatis, dum dixit quod bona in quibus ex testamento vel ab intestato dicti heredes possent succedere, devenirent ad avunculos, quasi ista generalia verba non pertinerent ad res de quibus dixerat specialiter, arg. ff. de ver. oblig., doli clausula. Nec visum fuit iudici quod easdem res voluerit illos avunculos habere cum aliis rebus, arg. ff. de poe., sanctio legum; et arg. ff. de leg. 3, heres meus § 1. Illa etiam videtur esse melior ratio, quia nulla fuisset absolutio de rebus legatis, si postea condemnatio facta fuisset in eisdem. Et sic delusoria videretur, ne alia via fiat quod alia via prohibetur. Verum est quod patruus totum perdere debet, et satis colligitur per hanc litteram aliorum bonorum, et infra, vers. verum in portione, quia quicquid patruus potuit capere ex testamento Raynaldi debuit perdere non obstante arbitrio, ut ibi dicitur. Et illud totum fuit petitum per avunculos, et ex alia causa absoluit, et ex alia causa condemnavit eosdem.

Scilicet patruum et filios, et in hoc, scilicet quod filios condemnavit, et in alio etiam pronunciavit, id est, iudicem male pronunciasse.

Et ita videtur quod litteris facienda sit contra iudice appellationis. Sed contra videtur dicere lex, quod non debeat fieri contestatio, cum iam sit facta in prima causa, C. de temp. appel., cum anterioribus § illud; et supra, de appell., per tuas. Satis potest dici quod in causa appellationis fiat contestatio de novo, 2. q. 6, si autem § si quis in quacumque. Nec tamen dicitur propter hoc fieri super principali, quia super alio videtur fieri contestatio quam in principali. Primo fuit contestatio facta directe super repetita, in causa vero appellationis super ipsa sententia quod sit iusta vel iniusta, et super aliis quae adduntur super quibus nulla fuit contestatio in prima causa, tamen altera parte absente possit iudex procedere sine litis contestatione, ut dicit lex praedicta, C. de temp. appel., cum anterioribus; et infra, de appell., per tuas; et supra, de renunciat., veniens.

Hoc planum est, quia in legitima quae iure naturae debetur, nullum gravamen et nulla conditio apponi potest, et pro non adiecta habetur si apponatur, C. de inoffic. testam., quoniam in prioribus; et in Auth. de hered. et Falc. § primum itaque, et in Auth. de hered. et Falc. § si quis autem non implens; et supra, de testamen., Raynutius.

Et ita duae quartae possunt deduci. De hoc dicitur supra, de testamen., Raynutius, ubi idem dicitur.

Immo habuit res ipsas in totum. Nam quamdiu vivus fuit, habuit dominium omnium rerum. Dicitur autem habuisse portiones easdem in rebus praedictas, id est, facultatem deducendi easdem in singulis rebus, quia de singulis debet fieri deductio tertiae et quartae, licet quidam contrarium dicant, quod filius in una re sola deducere possit tertiam iure naturae, et quartam Trebellianicam, arg. C. fam. ercis., filium; et ff. de leg. 1, potest; ff. ad leg. Falc., si ex pluribus. Sed verum est quod de singulis rebus debet fieri deductio, et illa lex ff. de leg. 1, potest, non obstat quia ibi loquitur cum legata erat pars heareditatis. Unde unum legatum censetur, vel illud contingit de voluntate legatarii et heredis vel ex officio iudicis, ut ibi dicitur. Illa ff. ad leg. Falc., si ex pluribus, potest intelligi quando uni plures res legatae sunt. Tunc si solvat aliquas integraliter in aliis plenam Falcidiam retinere potest per doli exceptionem. Ber.

Scilicet partes tertiam et quartam. Ber.

Non legavit tertiam et quartam expresse dicendo de tertia et quarta, immo dixit de dimidia. Unde si recta fiat computatio, tantum facit tertia et quarta quantum dimidia et econverso. Verbi gratia, hereditas dividitur in duodecim uncias, Inst. de hered. instit. § hereditas. Si filius detrahit tertiam iure naturae, detrahit quatuor uncias et remanent octo in quibus videtur teneat fideicommissum. Et de illis detrahitur quarta, scilicet duae unciae, et ita tertia et quarta faciunt sex et sic habebat dimidiam totius hereditatis.

Scilicet cardinalis. Ber.

Scilicet patruum.

Quartae scilicet. Ber.

Quae quidem virilis est. Nam cum una res pluribus legatur, quilibet ibi habet virilem, nisi alia mens appareat testatoris, ff. de leg. 1, si pluribus.

De quo residuo absolverat prior iudex patruum et filios. Nam primus iudex in totum absoluit patruum in legato, et male, sed quo ad filios bene. Sed cardinalis condemnavit patruum pro parte, scilicet in dimidia ipsius legati tertiae et quartae pro rata. In hoc infirmavit sententiam prioris iudicis, in residuo autem confirmavit, et hoc totum intellige quantum ad legatum possessionum quae legatae fuerunt, de quibus compromissum fuit. In alia autem parte sententiae statim sequitur qualiter processit cardinalis, ibi: caeterum etc.

Avunculi petebant iure legati medietatem bonorum, de quibus fuit compromissum. Residuum consistebat secundum intentionem prioris iudicis in illa medietate, a qua medietate absoluit patruum et filios non habito respectu ad testamentum Peponis. Et hoc propter praeceptum arbitrorum, quod tamen non impediebat legatum, et consistit in sexdecim secundum computationem nostram, et male pronunciavit in eo quod patruum absoluit in totum, sed quantum ad filios bene pronunciavit. Sed postea cardinalis ostenso testamento Peponis correxit pro parte sententiam primi iudicis, condemnans patruum pro parte sua, scilicet in quatuor. Et in residuo, scilicet in octo quantum ad filios, et in quatuor quantum ad patruum confirmavit. Et tamen in sequenti articulo perdit patruus illa quatuor propter poenam uno retento per legem Falcidiam. Et sic in veritate in octo consistebat legatum ratione tertiae et quartae. Alia octo pertinebant ad patruum et filios ex testamento Raynaldi, et hoc secundum computationem praedictam.

Duo fuerunt articuli. Primus in quo petebantur res legatae, secundus in quo petebantur omnia quae ad patruum et filios poterant pervenire ex testamento Raynaldi, si veniret contra legatum avunculo relictum.

Quantum ad personas filiorum male pronunciavit, quia non venerant contra voluntatem testatoris in aliquo. Male etiam pronunciavit contra patruum, quia condemnavit eum de omnibus aliis quae pervenerant ad eum ex testamento Peponis, quia in his quae subiacebant restitutioni ipsum non debuit condemnare, sed de his tantum quae contigebant eum ratione tertiae et quartae, pro qua parte confirmatur sententia, pro alia quae debebat restitui ei infirmatur, ut infra dicitur.

Et ita haec est bona ratio, quia hic agebatur rei vendicatione, saltem quo ad legatum, ut supra dictum est. Unde cum illi nihil possiderent, non poterant conveniri rei vendicatione, C. de alien. iud. mut. caus., cum in rem; et supra, de iudic., examinata. Quod sic ageretur, patet ex eo quod dicit quod patruus fuit confessus se possidere, quia in reali actione quarendum est, an possideat quis an non, ff. de rei vend., qui petitorio; et ff. de rei vend., officium. Et si dixerit se non possidere cum possideat, et hoc probetur, transfertur possessio in actorem, quamvis non probet rem suam esse, ff. de rei vend., in re actio. Et quia nondum adiuverant hereditatem, non poterant conveniri, et ante litem contestam hoc debet quaeri, ne delusorium sit iudicium, ut hic patet.

Ratione illius institutionis, quam fecit R. de ipso.

Scilicet in aliis bonis et rebus, exceptis rebus legatis. Vel posset intelligi de omnibus.

In singulis enim rebus habuit tertiam et quartam, ut dixi. Ber.

Ergo videtur quod in sola tertia et quarta teneat institutio, quod falsum est. Immo tenet in omnibus, C. ad leg. Falc., irritum. Sed dicitur in eis tenere, quia in eis potest institutus patruus gravari, in eo vero quod subiacet restitutioni gravari non potest, immo illud deducitur tamquam aes alienum. Residuum vero dividitur inter patruum et filios eius. Fideicommissum enim hereditatis ex testamento Peponis soli patruo debebatur, non autem eius filiis. Raynaldus autem instituit patruum cui hereditatem Peponis restituere tenebatur, cum illud quod est patruo restituendum ex testamento Peponis, illud habeat praecipuum, et illud primo deducitur sicut aes alienum, ut in lege praedicta C. ad leg. Falc., irritum. In quo autem adiectio poenae non tenuit, illud autem quod Raynaldus restituere non tenebatur, et in quo gravari non potuit, quod est tertia et quarta, illud dividitur inter patruum et filios eius, quod Raynaldus instituit sibi heredes, arg. C. ad leg. Falc., quamquam. Et in hoc solo, scilicet tertia et quarta, tenuit adiectio poenae, ut hic dicit.

Quasi dicat, pro qua parte legatum contingit quemlibet de avunculis, pro ea parte quemlibet contingit illud quod poenae causa adimitur illi patruo, quia patruus noluit parere testatori dando legatum avunculis, ideo perdere debet illud quod capere poterat ex testamento Raynaldi. Vel dic, pro rata, id est, pro medietate tertiae vel quartae partis bonorum Raynaldi in quibus fuit institutus, quam medietatem amittit patruus, quia contradixit legato, ut hic dicitur. Et istam medietatem restituit patruus tamquam legatum.

Quod amittit patruus nomine poenae, id est, uno retento. Item amittit alias duodecim uncias.

Istud residuum potest intelligi dupliciter quo ad bona Peponis quantum ad patruum, quia in illis condemnatio iudicis non tenuit, quae contingebant patruum per restitutionem ex testamento Peponis, in quibus nullam poenam potuit imponere Raynaldus, et ideo absolvitur patruus. Item quo ad bona Raynaldi quantum ad filios quos Raynaldus instituit, et quia non venerant contra voluntatem testatoris, et nihil inventi sunt possidere de rebus petitis, condemnari non debuerunt, unde absoluti fuerunt per cardinalem.

Scilicet patruo.

Istud est ita intelligendum, patruus id quod sibi restituendum est, primo ut aes alienum, ut dixi, deducit de rebus illis de quibus compromissum fuit, quae continebuntur in primo articulo. De residuo quod est tertia et quarta, tenetur praestare legata, et de illis detrahit quartam Trebellianicam per legem Falcidiam, C. ad leg. Falc., in imponenda; et C. ad leg. Falc., irritum; et C. ad leg. Falc., quamquam; et ff. ad leg. Falc., quod de bonis § cum fidei; et C. de bon. auct. iud. poss., in bonis. Deducet autem Falcidiam de rebus legatis. Et forte intellexit cardinalis quod deducet etiam de aliis, quae causa poenae adimuntur eidem, quia illa legata sunt illis avunculis. Si fieret eis controversia de alio relicto, et ideo forte dicit infra de Falcidia, quae inducitur contra voluntatem testatoris. Sed hoc non est verum, quia id quod poenae causa accrevit, non incidit in legem Falcidiam, ff. ad leg. Falc., cum pater, in fi.; et ff. ad leg. Falc., alienus fundus, arg. optimum. Et quod provisum est ad poenam, non debet trahi ad gratiam, supra, de translat., inter corporalia.

Id est, praestatione.

Quod dicitur tempus anni. Hoc tempus computandum est iussu iudicis. Si autem infra illud tempus non paruerit, tunc non potest uti beneficio Falcidiae, immo perdit omnia excepto illo quod sibi debetur ex fideicommisso, in Auth. de hered. et Falc. § illud quoque, coll. 1.

Aliter enim beneficio legis Falcidiae uti non potest, ut dicitur in Auth. de hered. et Falc. § si vero non fecerit inventarium.

Hoc ideo dicit, quia contra voluntatem testatoris videtur hic retineri Falcidia de rebus specialiter legatis, quia illas voluit testator omnino praestari illis avunculis, ita quod nulla contradictio fieret eis. Unde contra eius voluntatem Falcidia retinetur, et tamen retinetur nihilominus, quia contra voluntatem testatoris inducitur Falcidia, ff. ad leg. Falc., Titia testamento. Sed et in aliis rebus quae causa poenae auferuntur, si verum est quod quarta retineatur, inducitur contra voluntatem testatoris. Sed non videtur quod quarta retineatur in his quae causa poenae auferuntur, ut dixi supra in notula, istud est etc. Nam testator causa poenae omnia voluit avunculis praestari, inducitur ergo Falcidia contra voluntatem defuncti, C. ad leg. Falc., si ut allegas; et C. ad leg. Falc., si quis; et ff. ad leg. Falc., quod de bonis § ulti. Hodie vero Falcidia non potest induci contra voluntatem testatoris expressam, si testator certus de quantitate patrimonii sui hoc prohibeat, in Auth. de hered. et Falc. § si vero expressim. Sed contra tacitam bene inducitur, ut bene dicunt leges praedictae, si ut allegas et sequentes. Ber.