In huius libri principio quinque vel sex praecipue sunt praenotanda, videlicet, quae sit intentio, quae materia, quae utilitas, cui parti philosophiae supponatur, quis modus agendi, et quis libri titulus. Intentio domini Gregorii in hac praesenti compilatione fuit diversas constitutiones et decretales epistolas praedecessorum suorum in diversa dispersas volumina seu compilationes, quae difficultatem studentibus ingerebant, in unam compilationem resecatis superfluis ad utilitatem legentium ac studentium reducere, prout in eiusdem domini Gregorii constitutione evidentius declaratur. Materia in hoc opere sunt ipsae constitutiones et decretales epistolae sub singulis titulis collocatae. Utilitas est, ut his lectis et intellectis sciamus discernere inter aequum et iniquum, et unicuique reddere quod suum est, et in hoc iustitia consistit, ut Inst. de iust. et iure, in princ.; et 12. q. 2, cum devotissimam. Supponitur Ethicae, id est, morali scientiae, sicut et alii libri iuris. Unde etiam dicit imperator, legibus nostris hominum mores intendimus corrigere, C. de secun. nupt., si qua mulier § namque, ibi, ne in his. Modus agendi talis est. Dividit enim opus suum in quinque partes. In prima parte tractat de summa Trinitate et fide catholica, et de constitutionibus, de rescriptis, de iudicibus, et eorum officiis. In secunda parte tractat de iudiciis et cooperantibus ad iudicia. In tertia parte tractat de vita et honestate clericorum, et de rebus eorum et ecclesiarum. In quarta de sponsalibus et matrimoniis et impedimentis eorum. In quinta de accusationibus et criminibus, et poenis eorum. Et sic terminat tractatum suum, ipsum dividens in quinque partes, ad similitudinem quinque sensuum corporis, quos quilibet qui iudicat habere debet, aliter non est idoneus iudex. Sic enim omnis copula coniugalis restricta est usque ad quartum gradum, ad similitudinem quatuor humorum corporis humani, ut infra, de cons. et affin., non debet § prohibitio. Dicens Gregorius episcopus, servus servorum Dei etc., titulum huius libri ponit. Unde versus: pars prior officia parat ecclesiaeque ministros // altera dat testes et caetera iudiciorum // tertia de rebus et vita presbyterorum // quarta docet quales sint nexus coniugorum // ultima de vitiis et poenis tractat eorum. Vel sic, et brevius: iudex, iudicium, clerus, sponsalia, crimen.

Limes est agrorum discretio. Unde versus: limes erat positus litem ut discerneret agris; infra, de verb. sign., forus.

Quoniam omne quod non est ex fide, peccatum est, 28. q. 1 § quod autem; ad Rom. 14; et infra, de praescrip., quoniam. Et ordo nostrae reparationis a fide sumpsit exordium, ideo de fide catholica primo est agendum. Et quia in fide primo instrui debemus, ut sic ad baptismum creduli veniamus, de conse. dist. 4, ante baptismum. Videndum est ergo quid sit fides, prout hic accipitur, et quot modis accipiatur fides, et quot sint species fidei, et quot articuli, quod praemium credentium, et quae sit poena non credentium. Fides enim multis modis dicitur. Dicitur fides quandoque idem quod sacramentum baptismi, 45. dist., de Iudaeis; et infra, de bapt. et eius effect., debitum. Item dicitur fides castitas tori, 27. q. 2, coniuges; 28. q. 1, cave; et infra, de iureiur., quemadmodum; et est unum de tribus bonis matrimonii; 28. q. 1; 27. q. 2, omne itaque; infra, de cond. appos., si conditiones. Item fides securitas, sive pactum, quae etiam hosti servanda est, 23. q. 1, noli. Item dicitur fides quandoque conscientia, infra, de restit. spol., litteras § nos autem, circa princ.; et infra, de praescrip., quoniam; id est, conscientia, de poen. dist. 3, quaerit § item illud Ambrosii; alias est vers. item dicitur fides credulitas, secundum quam credimus id quod non videmus. Fides enim est de re non visa, de poen. dist. 4, in domo, vers. et si abiero. Unde etiam dicitiur, fides non habet meritum cui humana ratio praebet experimentum. Item dicitur fides promissio, Inst. de rerum div. § venditae; et infra, de sponsa duo., duobus. Item alio modo dicitur fides collectio articulorum, ut hic, et 24. q. 1, haec est fides. Praeterea et in symbolo Athanasii dicitur, haec est fides catholica, quam nisi, etc. Item dicitur fides aequitas in actionibus considerata, Inst. de action. § actionum autem quaedam bonae fidei sunt quaedam stricti iuris. Fides vero sic describitur ab Apostolo in epistola ad Hebraeos, prout hic sumitur: fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium. Et dicitur substantia sperandarum rerum, quia sperare debemus quod dictum est a prophetis, esse futurum. Argumentum non apparentium dicitur, quia per prophetias iam completas debemus habere argumentum, id est, probationem non apparentem de futuris complendis, scilicet, de die iudicii et de fine mundi. Sed videtur quod definitio ista non sit bona, quia vera definitio convertibilis debet esse cum suo definito. Sed haec non est convertibilis, quia spes similiter est substantia sperandarm rerum, unde videtur inferendum quod fides est spes, quod est falsum. Item haec definitio videtur loqui tantum de futuris, cum fides sit tam de praesentibus quam de praeteritis et futuris, eo quod habet se ad omnia; ad praeterita, quia credendum est Christum fuisse natum et passum; ad praesentia, quia credendum est quod ipse sit qui in altari quotidie conficitur; ad futura, quia credere debemus ipsum venturum et iudicaturum vivos et mortuos. Et ita videtur esse insufficiens ista definitio, et licet diversa tempora comprehendat, una tantum fides esse videtur. Unde satis potest dici, quod non est vera definitio, sed quaedam notificatio fidei ab Apostolo dicta. Potest autem magistraliter definiri: fides est voluntaria certitudo absentium infra scientiam, et supra opinionem constituta. Scientia enim habet cognitionem, fides vero non. Unde dicit Augustinus, fides est credere quod non vides, de poen. dist. 4, in domo. Species autem fidei sunt duae. Una est formata, quam habent boni; et est alia informis, quam habent mali, et existentes in mortali peccato, et fides eorum caret forma. Prima est virtus a qua dicuntur fideles quicumque baptizantur, de conse. dist. 4, si qui apud; et talis fides dicitur informata caritate. Unde sic potest definiri: fides est qualitas qua quis credit quod diligit. Caritas dignior est penes quam constitit omne meritum, et est fons vivus, cui non communicat alienus, scilicet, a fide, infra, de regular., licet, in fi.; et de poen. dist. 1, omnis qui non diligit. Unde dicitur, fides nostra est virtus quam caritas comitatur. Unde dicit Augustinus: fides quae per dilectionem operatur, est fundamentum omnium virtutum, 1. q. 1, cum Paulus; et alias ita definit. Haec est fides quae per dilectionem operatur, de poen. dist. 2, caritas § item dominus Amen, vers. haec est fides; et non ea quae daemonum est, qua credunt, et contremiscunt. De fide informata caritate dicit Abacuch propheta, iustus autem in sua fide vivit. Fides nostra est eadem in substantia cum fide antiquorum, ut dictum est, quod probat Evangelium. Turbae autem quae praecedebant, et quae sequebantur, clamabant dicentes, Osanna filio David. Distant tamen in qualitate, quia quod ipsi credebant de futuro, nos credimus de praeteritis, scilicet, Christum natum et passum. Principales autem articuli fidei nostrae sunt septem, secundum quod septem sunt dona Spiritus Sancti, quos quilibet Christianus scire tenetur, clerici explicite, laici implicite, et credere sicut Ecclesia. Et sunt hi: incarnatio sive nativitas, baptismus, passio Christi sive mors eius, descensus ad inferos, resurrectio, ascensus in caelum, adventus eius in iudicium. De quibus habes in prima constitutione infra, de summ. trin. et fid. cath., firmiter, pro quibus Ioannes in Apocalypsim legitur flevisse, ubi dicitur: vidi librum signatum septem sigillis formam imprimentibus in caelo et in terra, et apud inferos, et nemo fuit dignus aperire librum nisi Leo de tribus Iuda. Et isti septem articuli patent in his versibus: nascitur, abluitur, patitur, descendit ad ima // surrexit, scandit, veniet discernere cuncta. Secundum quosdam theologos sunt duodecim articuli fidei propter duodecim Apostolos, qui eadem hora instinctu Spiritus Sancti symbolum composuerunt. Unde dicitur symbolum a syn, quod est simul, et bolus, quod est morsellus, quia unusquisque Apostolorum suum morsellum, id est, partem suam apposuit. Et est aliud symbolum maius, quod cantatur in missa, in Nicaena synodo factum propter Graecos, qui non credebant quod Spiritus Sanctus procederet ab utroque; de conse. dist. 5, salvator; et de conse. dist. 5, de spiritu. Est et tertium symbolum Athanasii, quicumque vult, quod cantatur in prima. Istud potest appellari quartum symbolum, et ita sunt modo quatuor sicut quatuor Evangelistae. Praemium vero credentium est vita aeterna. Poena vero non credentium est gehenna perpetua, iuxta illud, haec est fides catholica, quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit, et qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, infra, de bapt. et eius effect., maiores. Ber.

Haec fuit dispositio, quia tria fuerunt tempora: tempus ante legem, et tempus sub lege, et tempus gratiae. In tempore ante legem habebant homines ius naturale, quo regebantur, quod consistebat in his duobus praeceptis contentis his versibus: quod tibi vis fieri, mihi fac; quod non tibi, noli // sic potes in terris vivere iure poli, 1. dist. § humanum genus. In tempore sub lege regebantur decalogo Moysi dato a Deo, et tunc contingebant omnia in figura, quae completa fuerunt tempore gratiae, quando Dei filius nos docuit praecepta Evangelica, quibus hodie regimur, in quo scripturae fuerunt completae. Et hic est ordo de quo hic dicit.

22. q. 4, incommutabilis. Et habetur figura his versibus: nil Isaac patitur, aries fit victima Christo // nec deitas patitur, cum moriatur homo, 22. q. 2, si quaelibet § Abraham; et 22. q. 2, utilem.

de conse. dist. 2, nec Moyses. Unde dicitur versus: rex sedet in coena turba cinctus duodena // se tenet in manibus se cibat ipse cibus. Dicit Augustinus: de carne Beatae Mariae carnem accepit, et eandem carnem ad manducandum dedit ad salutem, de conse. dist. 2, accesserunt Iudaei. Et hoc fuit significatum in persona David, de quo dicitur, ferebatur David manibus suis, ut ibi dicitur. Ber.

Quia quod legitime factum est, poenam non meretur, C. de adulter., Gracchus. Et peccata suos debent tenere auctores, C. de poe., sancimus; et infra, de his quae fi. a maior. par. cap., quaesivit; et infra, de sent. excom., extravag. Romana, in fi. Et ita est hic arg. expressum, quod nemo privatur iure suo sine culpa, 56. dist., satis perversum; 16. q. 7, inventum; infra, de restit. spol., conquerente. Arg. contra 22. dist., renovantes; et 34. dist., si cuius uxorem; et 34. dist., si laici uxor; et 27. q. 2, multorum; infra, de cleri. coniug., sane 1. Solutio: prima rubrica regulariter vera est, contraria casualia sunt. Vel dicas, quod licet quandoque quis privetur iure suo sine culpa, non tamen sit illud sine causa; infra, ut lite non cont., quoniam § si vero; et causam facile est videre in contrariis signatis. In sex casibus privatur aliquis iure suo sine culpa sua. Unde versus: Paupertas odium vitium favor et scelus ordo personas spoliant et loca iure suo. Ista notantur in 22. dist., renovantes; et infra, de privileg., antiqua, ubi de hoc.

Videtur quod privilegium unico actu perdatur, ut hic, et infra, de consti., cum M; et infra, de praeben., pro illorum; et 11. q. 3, privilegium; C. de iure dom. imp., si creditor; et C. de his qui per met. non appel., his qui; et C. de pac. inter emp. et ven., commissoriae. Argumentum contra, quia delictum personae etc.; 16. q. 6, si episcopum; infra, de arbitr., cum tempore; infra, de privileg., accedentibus; et infra, de privileg., si de terra. Vincen. distinguit, aut datur privilegium ad faciendum aut ad non faciendum. Si datur ad faciendum, et is qui impetravit spatio decem annorum non utitur eo, perdit illud, ff. de nund., nundinis. Si vero datur ad non faciendum, si Papa reservavit sibi aliquid iuris in eo, non potest tali privilegio renunciari expresse, infra, de arbitr., cum tempore. Sed si nihil sibi reservavit, puta quia dedit privilegium de non dandis decimis, tunc non perditur nisi legitimo tempore, scilicet, si quadraginta annorum spatio fecerit contra privilegium decimas solvendo, infra, de privileg., accedentibus; et infra, de privileg., si de terra; et 7. q. 1, quam periculosum. Sed ibi sufficit quod semel renunciet, scilicet, circa beneficia. Si datur ad excipiendum, perpetuum est, quia quae temporalia sunt ad agendum perpetua sunt ad excipiendum, ff. de dol. except., pure § ulti. Quod est verum, si nemo agat. Sed si agat et non excipitur contra agentem, perditur privilegium, ff. de procur., Pomponius § ratihabitionis; et ff. de condi. indeb., si is qui. Io. dixit quod si ille qui impetravit privilegium directe obviavit privilegio, perdit illud unico actu tantum, ut hic, et infra, de consti., cum M; et infra, de praeben., pro illorum. Secus si non servat illud, vel si non tuetur se illo, tunc enim perdit legitimo tempore, infra, de privileg., accedentibus; et infra, de privileg., si de terra. Magis enim delinquit qui directe venit contra privilegium, quam ille qui non utitur illo, arg. ad hoc, 84. dist., quisquis; et infra, de sent. excom., contingit 2. Alii distinguunt, an privilegium sit onerosum, et tunc unico actu tollitur, an sit favorabile, et tunc non perditur unico actu. Tanc. melius videtur dicere, si privilegium datum est favore personae seu personarum, quale fuit hic, et in similibus concordantiis perditur unico actu. Si datum est favore ecclesiae sive intuitu religionis, ut sunt privilegia de non solvendis decimis et similibus, non tollitur nisi legitimo tempore, ut dictum est. Et haec opinio Tanc. habetur his versibus: Privatam legem tollit contrarius actus // Si personalis sit, si patet esse realis // tunc non perditur, nisi praescripsisse probetur. Melius videtur dicendum quod sicut sunt diversa privilegia in diversis casibus concessa, quodlibet privilegium locum habeat in suo casu, sicut vides in praescriptionibus, quae diversa tempora requirunt. Dic ut infra, de decim., suggestum.

8. dist., mala consuetudo. Et resecandae sunt putridae carnes, 24. q. 3, resecandae. Unde versus: Principiis obsta sero medicina paratur // Cum mala per longas invaluere moras. Ber.

Aliquis dicitur aliquid posse quinque modis, unde versus: Posse quidem rebus dant ius natura potestas // Officium meritum sextum divina voluntas. De potentia iuris habes 22. q. 2, faciat homo; 27. q. 2, Agathosa, in fi. De potentia naturae habetur infra, de despon. impub., puberes; et infra, de despon. impub., a nobis. De potestate officii habes infra, de cons. et affin., ex litteris, in fi.; et 21. dist., cleros § inter eos, vers. Petrum vero, ubi dicitur quod Petrus prae omnibus claves regni caelorum accepit; et 21. dist., inferior; et infra, de maior. et obed., cum inferior. De potentia meriti legitur 3. q. 7, infamis § tria; et 3. q. 7, infames, in fi., ibi, civis vita, etc. De potentia divinae voluntatis habetur de poen. dist. 2, principium § caritas. Sed haec potentia ad duo tantum extenditur, scilicet, facti et iuris.

Et non ineleganter. Nam versus: ab Iove principium Musae // Iovis omnia plena. Virgil. in Buco. Et ratio a capite edenda est, ff. de edend., argentarius § edi autem ratio. Quoniam principium potissima pars est cuiuscumque rei; ff. de orig. iuris, facturus; et is qui maioris dignitatis est, debet praeponi, 16. dist., placuit § propter eorum, et in glossa ibidem. Et ubi legalis paternitas contrahitur, primo interrogatur pater quam filius, ff. de adopt., generalis.

Nota ergo quod qui habet modicum beneficium, nihilominus tenetur inde facere mentionem, et multae conditiones aliae subintelliguntur sine quibus litterae non valent. Si est clericus, infra, de transact., ex litteris. Item si non habeat aliud beneficium, supra, de rescript., cum adeo. Item si vult residere in ecclesia, infra, de cleri. non residen., relatum. Item si est dignus, supra, de rescript., cum adeo; et infra, de elect., causam quae. Item si ecclesia tot potest sufficere, infra, de instit., non amplius; et infra, de instit., auctoritate; et infra, de vit. et honest. cler., quoniam; et supra, de consti., cum M. Item si de terra illa est oriundus, 71. dist., hortamur; et C. de episc. et cler., in ecclesiis; et infra, de cleri. peregri., te nobis. Si habet perpetuam vicariam quae sufficiat sibi, supra, de rescript., postulasti. Item si ad mandatum Papae alius sit receptus, supra, de rescript., ab excommunicato; supra, de rescript., abbatem; supra, de rescript., litteris. Vel si quam aliam iustam habeat excusationem, supra, de rescript., si quando, unde potes notare versus: clericus indigena dignus pauper residensque // Redditus ut pateant scriptis sunt ita necesse.

Sic annulus signum est investiturae, infra, de his quae fi. a maior. par. cap., ex ore. Et investitura est signum traditae possessionis, infra, de dona., per tuas. Item annulus est signum matrimonii, infra, de praesump., illud; et 30. q. 5, feminae. Sic etiam restitutio instrumentorum est signum renunciationis, infra, de renunciat., sane; et infra, de pact., cum pridem; et C. quae res pign. oblig. poss., cum constet; et melius, ff. de pacti., Labeo. Secus est si restituat pignus, ff. de pacti., postquam. Sic etiam res non apprehenditur, et tamen possessio transfertur, ut per claves, ff. de acq. poss., clavibus. Item per instrumentum fit donatio, C. de donation., emptionum. Visu etiam transfertur possessio, ff. de acq. poss., quod meo § si venditorem. Item si rem meam penes te depositam tibi vendidi, Inst. de rerum div. § interdum. Item cum quis etiam rem suam vult possidere nomine alterius, ff. de rei vend., quaedam. Nec etiam semper in acquirenda possessione necessarius est actus corporalis, unde sufficit affectus aliquo actu interveniente, ff. de acq. poss., possessio appellata § antepe., et hic, licet lex dicat quod possessio acquiritur corpore et animo, non altero tantum, C. de acq. poss., licet. Ita quod rei apprehensio per se vel per alterum sit necessaria, ff. de acq. poss., quemadmodum; et ff. de acq. poss., qui universas. Hoc tamen scias quod licet ecclesia non apprehendat possessionem rei sibi collatae, dominium tamen nihilominus adipiscitur, quod non est in privato, C. de rei vend., servum; C. de sacro. eccl., ut inter divinum. Unde versus: visu sive rei mutuatae venditione // clavibus et chartis mea si conduco scienter // quamvis non aliter detur possessio transit.

Quod se esset virtutem saepe mentitur, 41. dist., saepe. Prodigus est quod dat danda et non danda. Avarus qui tenet tenenda et non tenenda. Largus medium tenet inter utrumque. Unde versus: prodigus est animi vitio retinenda profundens. // Qui retinet cupide et aes deposcit avarus // largus qui sumptum facit ex ratione libenter. Sed non videtur quod huic sit subveniendum, quia culpa sua et vitio incidit in egestatem, ff. quod metus cau., si mulier; 86. dist., non satis. Et dignum est ut male meriti egestatem laborent, ff. deposi., bona fides. Taliter enim non fuerat subveniendum huic ratione praemissa, et cum alterius laesione, sed eleemosynam dare possumus, ne pereat, 86. dist., pasce fame morientem, etc.

Immo potius deberet parcere cui sanctitas ignoscendi gloriam dereliquit, C. de episc. et cler., si quis in hoc. Unde actum fuit de Caesare versus: Qui vincis semper ut victis parcere possis. // Parcere prostratis scit nobilis ira leonis.

Apocrisiarii dicuntur nuncii domini Papae, quasi secretarii. Nam crisis quandoque dicitur secretum, quandoque aurum, quandoque iudicium. Versus: Aurum iudicium secretum dat tibi crisis.

Scilicet, servanda, ut schismatici qui scindunt se ab unitate Ecclesiae. Alias pro veritatem scilicet, habenda seu inquirenda, 14. q. 2, quamquam; pro pace iuratur, 22. q. 1, omne quod; infra, de iudic., novit; pro fama, 2. q. 5, presbyter si a plebe; et 2. q. 5, si mala; et infra, de purg. can., per totum; et infra, de cohab. cler. et mul., tua, in fi.; pro damno dato iuratur, 2. q. 1, in primis; et C. und. vi, si quando. In istis sex casibus licite iuratur, unde versus: pax et fama fides reverentia cautio damni. // Defectus veri sibi poscunt magna caveri. Ber.

Syllaba antepenultima longa. Unde versus: neve superveniens zizania seminet hostis. // Frontibus imprimitur unctio sacra dei.

Nota ergo quod nullus potest habere duas ecclesias intitulatas. Ut hoc melius intelligas, videas primo quid sit titulus. Titulus quandoque dicitur signum, ut 16. q. 6, consuetudo. Et dicitur titulus omnis causa acquirendi dominii, ut titulus pro emptore, pro donato, pro herede, pro suo, pro dote, pro legato, pro derelicto. Unde dicitur quod in praescriptionibus ecclesiasticis bona fides et iustus titulus exiguntur, infra, de praescrip., si diligenti. Et qui aliquem talem habet titulum, habet causam praescribendi. Item dicitur titulus ipsa ecclesia, ut titulus S. Petri. Unde singuli tantum clerici per singulos tantum titulos sunt ponendi, id est, ecclesias, 80. dist., episcopi. Unde in ordinationibus quando vocantur clerici, dicitur talis ad titulum talis plebis. Item titulus dicitur clericatus vel canonicatus in aliqua ecclesia, unde dicitur intitulari, id est, inclericari vel canonicari. Et dicitur titulus quilibet ordo ecclesiasticus, et quaelibet dignitas vel praelatio. Unde dicitur quis intitulari in aliqua ecclesia, id est, ordinari vel praefici, 70. dist., sanctorum. Est ergo regulariter verum quod nulli clerico de iure communi licet habere duas ecclesias, vel quo ad titulum clericatus, vel quo ad titulum canonicatus, vel ordinationis, vel praelationis, vel dignitatis, ut 70. dist., sanctorum; et hic, ubi dicit quod nullus potest habere plures parochiales ecclesias vel dignitates, cum idem iudicium de huiusmodi sit habendum, ut hic dicit, et infra, de praeben., de multa; et 13. q. 1, ecclesias; et 80. dist., episcopi; et 7. q. 1, in apibus; et 21. q. 1, clericus. Nam habere plures ecclesias est genus negotiationis, ut in praedicto capitulo 21. q. 1, clericus; quia eis servire non potest, infra, de praeben., quia in tantum; et infra, de cleri. non residen., quia nonnulli. Et qui ad utrumque festinat neutram bene peragit, 16. q. 1, presbyteros. Item sicut uxore vivente nullus aliam potest habere, sic nec clericus secundam ecclesiam potest habere, 7. q. 1, sicut alterius. Et sic accipitur titulus in decretali praedicta et in decretis praedictis. Ista quidem sunt regulariter vera. Tamen in casibus potest quis habere plures ecclesias. Primo ubi una pendet ab altera, ut hic, et infra, de aetat. et qualit., eam te; et infra, de praeben., extirpandae § 1. Item si habet unam intitulatam et aliam commendatam, ut hic, et 21. q. 1, qui plures. Item propter paupertatem ecclesiarum; 10. q. 3, unio; et infra, de aetat. et qualit., eam te. Item olim propter penuriam clericorum, 21. q. 1, clericus, in fi.; item per dispensationem domini Papae, infra, de praeben., de multa. Et hodie in talibus episcopi dispensare non possunt, ut etiam dicit illa decretalis infra, de praeben., de multa, sed in illa quam quis habet commendatam non dicitur praelatus esse. Unde versus: paupertas pendens defectus gratia servans // ecclesias retinere duas dat quodlibet horum. Haec vera sunt in praelaturis et dignitatibus. Quid dicemus de aliis clericis, numquid possunt esse clerici in pluribus ecclesiis, et ibi habere praebendas? De iure communi potest dici quod in pluribus ecclesiis intitulari non possunt, nisi essent tenues in substantia, ut dictum est de praelaturis. Sed per dispensationem episcoporum bene possunt, quia episcopi dispensatio cum talibus clericis non est prohibita, immo tacite videtur concessa per contrariam consuetudinem, quam scit Papa et tolerat. Sic et ipso facto derogatum est illi decretali 70. dist., sanctorum. Sed in diversis episcopatibus necessaria est utriusque episcopi dispensatio. Sed hic videtur permitti quod clerici possint habere titulum in pluribus ecclesiis, quia non prohibet hic nisi de parochialibus, et sic per contrarium sensum permittit clericis habere plures canonias. Sed credo quod si primum beneficium sit sufficiens, quod secundum non possit habere nisi dispensative.

Quae sint illa quae ad solum Papam pertineant, his versibus comprehende: restituit Papa solus deponit et ipse // dividit ac unit eximit atque probat // articulos solvit synodumque facit generalem // transfert et mutat appellat nullus ab illo. De singulis istis habebis concordia infra, de excess. praelat., sicut; et infra, de offi. legat., quod translationem, in glossa, haec sunt.

Unde versus: si caecus caecum conatur ducere secum // in foveam ductor primus cadit, inde secutor.

Arg. quod multitudo dispensationem inducit, 50. dist., ut constitueretur; et 1. q. 7, quotiens 2; et 44. dist., comessationes; et 23. q. 4, non potest, vers. ob populum multum crimen pertransit inultum. In multitudine tamen illis non parcitur, quod magis causam delicti esse constiterit, infra, de cleri. excom., latores. Et ita propter scandalum aliquid omittitur impunitum, cum alias non esset omittendum, quod fieri potest si veritas non offenditur, quae triplex est, scilicet iustitiae, infra, de reg. iur., qui scandalizaverit; veritas doctrinae suae disciplinae, 11. q. 3, quando ergo; veritas bonae vitae, 22. q. 2, primum, in princ.; et 32. q. 5, ita ne. Haec numquam dimittenda est propter scandalum, 11. q. 3, inter verba, sed veritas iustitiae et veritas doctrinae sive disciplinae quandoque omittitur propter scandalum, puta quando multitudo est in causa, ut hic dicitur. De hoc dicitur supra, de renunciat., nisi § pro gravi quoque. Veritas iustitiae ad iudicem, doctrinae sive disciplinae ad praelatum, bonae vitae ad quemlibet pertinet, unde versus: est verum vitae doctrinae iustitiaeque. // Primum semper habe duo propter scandala linque.

Et ideo non videtur imputandum, si adhibuit diligentiam quam potuit, 50. dist., hi qui arborem; et 50. dist., saepe. Et ideo si praeter culpam suam casus fortuitus contingit, ei non imputatur, infra, de commod., cum gratia; et infra, de homic., quidam; et ff. commodat., in rebus; et ff. de off. praes., illicitas. Casus enim fortuitu praevideri non possunt, ut in praedictis proximis concordantiis, et absit ut nobis imputetur quod praeter voluntatem nostram contingit, 23. q. 5, de occidendis. Versus: non est in medico semper relevetur ut ager.

Martialis unus de discipulis Petri, quem posuit Dominus inter discipulos cum dixit: nisi efficiamini sicut parvulus iste, non intrabitis in regnum caelorum, etc., quem postea Petrus cum alio, scilicet Matthaeo, ad praedicandum misit in Germaniam, qui cum iret mortuus est, et rediit collega ad Petrum. Et Petrus ait: accipe baculum, et tangens eum dic ut in nomine Domini surgat et praedicet. Et ivit quadragesima die a tempore mortis tetigit eum, et resurrexit et praedicavit, et ita Petrus removit a se baculum, et dedit subditis. Designatur autem per baculum ea quae his versibus comprehenduntur: in baculi forma praesul datur haec tibi norma. // Attrahe per primum medio rege punge per imum. // Attrahe peccantes rege iustos punge vagantes // Attrahe sustenta stimula vaga morbida lenta. Vincen.

Sic 24. q. 1, manet. Arg. quod ita exceditur modus in eo quod est amplius, sicut in eo quod est minus, 51. dist., quod in aliquo; 45. dist., disciplina; 41. dist., quisquis; et ff. de poe., respiciendum; C. de cust. reo., si quis, in fi.; et infra, de vit. et honest. cler., clerici officia. Et sic media via teneda est. Unde versus: cum media semper gaudebam ludere forma // maior enim mediis gratia rebus inest. Et illud versus: inter utrumque vola medio tutissimus ibis.

Id est, finali vel diffinitiva sententia. Unde calculus multipliciter sumitur ut patet in his versibus: Calculus est ratio numerus sententia carbo. // Calculus est pondus minimus lapis ensis acutus. // Libro Papiae si vis exempla require.

Placet ergo media via domino Papae, arg. ff. de acq. rer. dom., adeo § cum quis. Unde versus: cum media semper gaudebam ludere forma // maior enim mediis gratia rebus inest. Et illud versus: medium tenuere beati.

Quam habes 2. q. 8, libellorum; et ff. de accusation., libellorum. Quid contineri debeat in libello accusationis, notatur his versibus: consule mense die coram praetore professus // te deferre reum crimen loca pone sodalem // et licet hora dies non mensis praetereatur.

Propter locorum distantiam, et ut parcatur laboribus et expensis, prima vice potest poni peremptorium, 24. q. 3, de illicita; et ff. de iud., nonnumquam; necessitate ingruente, infra, de dilat., dilecti. Arg. contra ff. de iud., ad peremptorium; multa enim propter distantiam permittuntur quae alias prohiberentur. Unde versus: non facit ergo parum distantia longa viarum // prorogat inducias aufert onus impedimentum // cogit adire forum conservat ius dominorum. Pone exemplum: prorogat inducias appellatori, infra, de appell., cum sit Romana. Aufert onus electo et electoribus, 63. dist., cum longe. Impedimentum aufert domino volenti repetere servum suum factum monachum, 17. q. 2, si quis incognitus. Cogit adire forum, quia sine licentia patris absentis filius causam agere potest, ff. de iud., si longius. Conservat ius dominorum in possessione turbata domino absente, C. si per vi. vel al. mod., iudices, ubi admittitur ad possessionem turbatam recuperandam servus vel amicus, qui alias non admitterentur.

Non tamen iudex multum debet festinare ad decernendam huiusmodi missionem in possessionem, alias fieret restitutio contra eam, arg. ff. de damn. infect., si finita § si forte. Quia etiam sententia diffinitiva revocatur iusta de causa, infra, de re iudic., cum Bertholdus. Et debet summatim negotium perscrutari ante missionem, arg. C. ubi in rem act., si quis; et infra, ut lite non cont., quoniam § penulti. An iste sic missus sit custos tamen vel verus possessor, dicitur infra, de dolo et contu., contingit. Nota tamen quod quinque auxilia prodita sunt contra illos qui non admittunt actorem in possessionem secundum mandatum iudicis. Primum quia puniuntur in expensis, infra, ut lite non cont., quoniam § in aliis; et infra, de sequestra., ad hoc. Secundum est quia eo non obstante, quod non possidet, verus efficitur possessor anno elapso, infra, de dolo et contu., contingit; ff. de reb. auct. iud. poss., quamvis. Tertium est quia potest excommunicari, ut hic, et infra, ut lite non cont., quoniam § ulti. Quartum quia potest convenire adversarium quanti sua interest possessionem non habuisse, ff. uti poss., si duo § ulti.; et ff. ne vis fiat ei qui in poss., ait praetor, in princ. Quintum quia manu militari eiici potest, ff. ne vis fiat ei qui in poss., si qui missus; ff. de rei vend., qui restituere. Unde versus: anno verus eris possessor si prohiberis // expensas reddent quem militis arma repellent // utilitatis opem reddet feret ac anathema.

In iuramento calumniae quinque capitula continentur, scilicet quod credat se bonam causam habere. Interrogatus non negabit quod verum esse credit, nec utetur scienter falsa probatione, et quod dilationem non petat in fraudem, nec dedit nec dabit nec promisit nec promittet aliquid pro hac causa, nisi illis personis quibus leges dare permittunt, C. de iureiuran., cum et iudices, circa princ.; et C. de iureiuran., authen. principales; et in Auth. ut litig. iur., in princ., coll. 9. Unde versus: illud iuretur quod lis sibi iusta videtur // Et si quaeretur verum non inficietur. // Nil promittetur nec falsa probatio detur // Ut lis tardetur nulla dilatio petetur.

Illa vis quae fit cum armis publica est. Quae vero sine armis privata dicitur, Inst. de public. iudic. § item lex Iulia de vi publica; et ff. ad leg. Iul. de vi public., lege Iulia 1. Unde isti plus peccaverunt. Unde versus: vis privata reum deponit ab ordine rerum // sed deportatur si vis armata probatur.

Et in querela inofficiosi testamenti, ff. de inoffic. testam., si pars iudicantium. Et in causa matrimonii, 33. q. 2, si quis acceperit, et in dote. Unde versus: stat testamentum libertas coniugium dos // si sunt aequales qui producuntur utrimque. Et istos quatuor casus habes infra, de re iudic., duobus.

Quibus non est credendum, 2. q. 1, in primis. Quaedam considerantur in testibus, quae his versibus notantur: conditio, sexus, aetas, discretio, fama // et fortuna, fides, in testibus ista requires.

23. dist., quamquam, arg. contra. Sed illud intelligitur secundum istud, ut illi tantum quibus committitur administratio ecclesiae iurent. Alii vero non, supra, de maior. et obed., legebatur; arg. supra, de iureiur., ego. Sunt et alii casus in quibus iuratur pro pace, 22. q. 1, omne. Item pro fide, de conse. dist. 2, ego Berengarius; et 1. q. 7, quotiens. Pro fama, infra, de purg. can., quotiens, et in aliis pluribus capitulis ibi positis. Pro obedientia, ut hic, et supra, de iureiur., ego; et supra, de elect., significasti. Pro cautela dilapidationis, 28. dist., de Syracusanae. Pro veritate in defectum aliorum testium, 14. q. 2, quamquam. Unde versus: pax et fama fides reverentia cautio damni // defectus veri sibi quaerunt magna caveri.

Saltem per bonam voluntatem, quia hilarem datorem diligit Deus. Et qui dat propter praesentem pudorem, et rem et meritum perdit, 23. q. 6, iam vero § ex his omnibus. Tanc. Unde versus: da facie laeta, sine laetitia faciei // si dederis, perdis rem meritumque rei.

Sic ergo ius patronatus transfertur venditione cum universitate. Et hoc verum est nisi specialiter sit exceptum, supra, de iure patron., ex litteris. Et venditio feudi facta intelligitur de voluntate domini, aliter non valeret in constitutione Friderici de feudis. Transfertur etiam successione, supra, de iure patron., quoniam; et supra, de iure patron., perlatum; et supra, de iure patron., quaecumque; et 16. q. 7, filiis, et permutatione, 16. q. 7, nemini, et alienatione universitatis, ut hic, et donatione cum consensu episcopi facta, supra, de iure patron., quod autem; et supra, de iure patron., illud; et infra, de iure patron., nullus. Unde versus: iura patronatus transire facit novus heres // res permutata donatio venditioque. Ber.

Die enim nativitatis Domini plures missae celebrantur, de conse. dist. 1, nocte sancta. Et celebrantur etiam tres missae propter mysterium, quoniam per illas tres missas repraesentatur triplex status, scilicet status ante legem, sub lege et status gratiae. Illa quae cantatur in nocte repraesentat statum illum qui fuit ante legem, quando omnes erant in tenebris. Unde dicitur in missa illa prophetia: populus gentium qui ambulabat in tenebris. Secunda quae dicitur in aurora repraesentat tempus sub lege, in quo iam incipiebant ex parte scire Christum, sed non plene propter dicta legis et prophetarum. Et ideo cantatur inter diem et noctem. Et dicitur officium: lux fulgebit hodie. Tertia dicitur in die per quam designatur tempus gratiae, scilicet praesens. Unde dicitur officium: puer natus est etc., quod potes intelligere his versibus: tres in natali missae celebrari // quarum prima sacram Christi signat genituram // altera venturi designat gaudia Christi // tertia iam factum quod lex fore sacra designat.

16. q. 1, praedicator, quia dando placet homo accipiendo displicet. Unde versus: temporibus nostris quicumque placere laborat // det capiat quaerat plurima pauca nihil.

de conse. dist. 4, retulerunt. Unde versus: syncopa de medio tollit quod epenthesis auget. De istis figuris dicitur infra, de verb. sign., forus.

Qui omnium dicit, nihil excipit, nisi tres vigilias quae sequuntur. Ergo in omnibus aliis est ieiunandum, nisi consuetudo contraria sit, ut in § proxima. Ex quo excipit tantum de istis, ergo de omnibus aliis intelligendum est, quia doli clausula non refertur ad ea de quibus specialiter cautum est, ff. de ver. oblig., doli clausula. Non obstantibus versibus illis: Petrus et Andreas Paulus cum Simone Iudas // ut ieiunemus nos admonet atque Mathaeus.

Et ita per patientiam sequentis temporis proxima causa sublata est per consensum sequentem, sicut infra, de despon. impub., de illis 2; et infra, de eo qui dux. in matr. quam pol. per adult., significavit; et infra, qui matrim. acc. poss., insuper. Et eo ipso in domum viri traducta patienter perficit aetatem, et amplius praesumitur consensisse, ff. de ritu nupt., minorem. Contra quam praesumptionem probatio in contrarium non admittitur, infra, de sponos., is qui; et infra, de cond. appos., de illis. Et praecipue quia haec non posset probare se virginem, si vir dicat quod eam cognovit per aspectum corporis, sum iam sit corrupta, ut dicit in fi. Item est hic arg. ad multa de tacito consensu, 1. q. 1, constat; 50. dist., presbyteros; et ff. de liber. exhib., si filius sua. Unde versus: effuge cum poteris ne consensisse puteris. // Nam si perstiteris illius uxor eris.

Nota pro bono pacis admittendum, quod alias prohibetur, 3. q. 6, hoc quippe, unde versus: pax ut servetur moderamen iuris habetur.

Si aliquis donet aliquod praedium ecclesiae sub aliqua conditione, puta ut illud restituatur Titio, si consul factus fuerit, vel consimile, statim tenet donatio. Vel quod restituatur eidem, qui donavit, vel heredibus suis, donum revocari non potest, nisi conditione adveniente; sic 12. q. 3, pontifices, in fi. Quilibet enim in traditione suae rei potest apponere pactum legibus non improbatum, ff. de pacti., in traditionibus; et C. de contrah. empt., si donationis, in fi. Et sic donatio statim tenet, licet possit per conditionem resolvi sicut venditio, supra, de pignor., illo; et ff. de in diem add., quotiens fundus. Sed huic intellectui contradicit verbum quod est in fine capituli, ea cessante. Unde expone, interposita conditione, id est, modo vel pacto. Unde nota differentiam inter donationem sub conditione et donationem sub modo: donatio enim sub conditione facta non tenet, nisi adveniente conditione, sive ea impleta, ff. de condi. et demon., qui heredi § ulti.; et ff. de condi. et demon., qui sub consitione; sic et venditio, ff. de contrah. empt., haec venditio; ff. de leg. 3, si tibi legatum; ff. locat. et conduct., insulam § ulti.; arg. infra, de cond. appos., super eo; et infra, de cond. appos., per tuas; et de tali non intelligitur haec decretalis. Donatio sub modo statim tenet et non revocatur, quamdiu modus servatur; modo illo non extante potest revocari, prout dictum est ab initio, si hoc dictum sit, ut revocetur, si modus non servetur, ut dicit in fi., et C. de donat. quae sub mod. vel cond., si doceas; et C. de donat. quae sub mod. vel cond., si praediorum. De tali donatione loquitur decretalis ista, et huic donationi concors, quod dicit, ea cessante debeat revocari. Sic ergo expone, conditione, id est modo vel pacto. Haec expositio probatur, ff. de manum. test., Maevia. Et fit sic: dono tibi hoc, ut singulis annis hoc facias, vel consimile aliquid, sive ut alimenta mihi praestes, alioquin revocetur donatio. Donatio sub conditione fit sic: dono vel lego si hoc feceris. Unde versus: scito quod ut modus est si conditio quia causa.

Scilicet, Lothario. Nota quod post matrimonium carnali copula consummatum, de quo intellige quod dicitur hic, si alter coniugum suscipit filium alterius de sacro fonte, ambo coniuges compatres efficiuntur parentibus infantis. Et ita si vir suscipiat filium altrerius de sacro fonte, uxor mediante viro commater efficitur parentibus infantis, et mater spiritualis efficitur illius, et econverso, 30. q. 4, sciscitatur; 30. q. 4, si quis ex uno. Si vero compaternitas matrimonium praecessit, sive carnalem copulam, puta, suscepisti filium Berthae et Martini de sacro fonte, et postea contraxisti cum Teberga et eam cognovisti, vel licet contraxisti, nondum carnaliter illam cognovisti, quamvis illam postea cognoscas, uxor tua non efficitur commater parentibus illius infantis, quia nondum eras effectus una caro cum ea. Quia per unionem carnis sequentem compaternitatem, non transitur ad unionem spiritus praecedentem matrimonium. Unde te mortuo et mortua uxore Martini, quorum filium antequam haberes Tebergam, de sacro fonte levaveras, Martinus poterit habere Tebergam in uxorem, 30. q. 4, qui spiritualem; et 30. q. 4, post uxoris obitum. Et sic Teberga potest habere duos compatres, unum post alium. Unde nota versus: quae mihi vel cuius mea natum fonte levavit // hac mea commater fieri mea non valet uxor. // Si qua mea natum non ex me, fonte levavit // hanc post fata mea non inde vetabor habere. Sic quandoque facto suo alter coniugum solemnizat votum alterius, putra vir qui volente uxore ordinem suscepit, 28. dist., quia sunt.

Id est, probare intendit, iuxta illud versus: est mihi pro facto saepe quod esse potest. Laur.

Iuxta illud versus: desere spernentem vel blasphemare volentem // vel te credentem scelus ad mortale trahentem // nam sunt absque mora sic vincula rupta priora. Vincen.

Arg. contra 2. q. 5, presbyter si a plebe; et 2. q. 5, si mala fama; et 2. q. 5, omnibus. Solutio: regulare est quod ipse episcopus debet se purgare cum duodecim presbyteris, presbyter cum quinque, diaconus cum tribus, unde versus: pontificem parium manus expurgat duodena // quinta sacerdotem levitam tertia poena // maior maiori minor est adhibenda minori. Quandoque tamen sunt pauciores, ut supra, de accusat., cum P; 2. q. 5, omnibus; quandoque plures, infra, de purg. can., inter sollicitudines. Hodie vero numerus compurgatorum arbitrarius est, secundum arbitrium iudicis, supra, de accusat., inquisitionis, in fi.

Et ideo gratius. Unde Seneca: non gratis accipitur munus quod petenti donatur. Unde illud Apostoli: beatius est dare quam accipere, 16. q. 1, praedictor. Qui enim donat, alium sibi naturaliter obligat, ff. de pet. hered., sed et si § consuluit. Et ille cui donatur exhibere reverentiam donatori compellitur et obedire, 8. q. 2, illud quidam. Unde versus: gratius est donum quod venit ante preces. Vincen.

In hoc videtur culpa, nam ludus noxius in culpa est, ff. ad leg. Aquil., nam ludus; et arg. supra, de praesump., sicut. Unde versus: Non lusisse pudet sed non incidere ludum.

Nota quod quaedam sibi in tantum sedes Apostolica reservavit, quae ab aliis impune praesumi non possunt, 17. dist., huic. Solus Papa restituit depositos episcopos, 2. q. 6, ideo. Et deponit eosdem, 3. q. 6, accusatus; 3. q. 6, quamvis; 3. q. 6, dudum; et supra, de translat., inter corporalia. Dividit episcopatum in duos, 16. q. 1, praecipimus § sicut. Unit duos in unum, ut hic, et 16. q. 1, et temporis. Eximit episcopos et abbates, 16. q. 1, frater noster. Probat scripta aliorum et concilia, supra, de summ. trin. et fid. cath., damnamus, in fi.; et 16. dist., sancta Romana; et 17. dist., regula; et 2. q. 6, ideo. Articulos fidei solvit, 24. q. 1, quotiens; 24. q. 1, quoniam vetus. Et cum dubitatur de aliquo articulo, supra, de haeret., cum Christus. Synodum facit generalem, ut 17. dist., synodum; 17. dist., regula; et 17. dist., huic. Transfert sedem episcopalem de loco ad locum, 7. q. 1, et temporis. Mutat episcopos, 7. q. 1, mutationes; et supra, de translat., per totum. Appellat nullus ab ipso, 9. q. 3, cuncta. Unde versus: restituit Papa solus deponit et ipse // dividit ac unit eximit atque probat // articulos solvit synodumque facit generalem // transfert et mutat appellat nullus ab ipso.

Scilicet post Constantinopolitanam et Constantinopolitana primum, scilicet post Romanam. Olim vero Alexandrina fuit prima post Romanam, ut 22. dist., renovantes. Et sic privata fuit iure suo sine culpa, quod esse non debet regulariter, supra, de consti., cognoscentes; et supra, de eo qui cog. consang., discretionem; et supra, de eo qui cog. consang., Iordanae; et 16. q. 7, inventum; et 56. dist., satis perversum. Hoc tamen non fit sine causa, supra, ut lite non cont., quoniam § 2. Quod fit pluribus modis, unde versus: paupertas odium vitium favor et scelus ordo // personas spoliant et loca iure suo. Unde propter paupertatem uniuntur duae ecclesiae ut unus sit sacerdos utriusque, 10. q. 3, unio; cum utraque consuevit suum habere proprium. Propter odium, ut 70. dist., neminem; propter favorem, ut hic, et 22. dist., renovantes. Et propter vim seu favorem consecrationis, 14. q. 6, comperimus. Quandoque etiam favore religionis, supra, de eccl. aedif., ad audientiam 1. Propter scelus etiam puniuntur illi qui non peccaverunt, 25. q. 2, ita nos. Propter ordinem privatur dominus servo suo, 54. dist., ex antiquis; et 54. dist., frequens. Quandoque propter defectum sacramenti, 34. dist., si cuius; et 34. dist., lector.

Hic exceditur numerus compurgatorum propter immanitatem criminis. Arbitrarius enim est talis numerus, 2. q. 5, presbyter si a plebe. Et diminuitur quandoque in episcopo, infra, de purg. can., cum in iuventute, ad fi. Et habito respectu ad criminis enormitatem indicenda est purgatio quandoque cum pluribus quandoque cum paucioribus, secundum quod visum fuerit imponenti. Ordinaria purgatio consuevit notari quibusdam versibus: pontificem parium manus expurget duodena // quinta sacerdotem levitam tertia poena // maior maiori minor est adhibenda minori. // Quem plebs accusat purgabitur in manifesto // quem chorus ante chorum sua sit purgatio praesto. Laur.

Nisi in casibus qui continentur in his versibus: haec anathema quidam solvunt ne possit obesse // utile lex humile re ignorata necesse. Utile: propter utilitatem meam. Et ne ille commodum habeat, possum communicare excommunicato, infra, de sent. excom., si vere. Item propter utilitatem excommunicati possum ei communicare in his quae pertinent ad eius salutem, infra, de sent. excom., responso; et infra, de sent. excom., cum voluntate, in princ.; et 11. q. 3, antecessor; et 11. q. 3, quod praedecessor; et 11. q. 3, cum excommunicato. Lex: propter eandem legem quae est viro et uxori, uxor potest communicare viro, 11. q. 3, quoniam multos; et infra, de sent. excom., inter alia. Humile: sicut est in filiis, servis, ancillis, mercenariis et in proximis concordantiis. Res ignorata: ut hic ex eo quod dicit, scienter, et in capitulo 11. q. 3, quoniam multos. Arg. infra, de sent. excom., inter alia. Tanc.

Et ideo quia pro uno reputantur, non computantur in tempore restitutionis, licet de momento ad momentum fiat computatio, ff. de minor., denique § minorem; et ff. de ver. sig., cum bissextus. Et propter hoc facit ad titulum. Et arg. contra hoc ff. de statulib., cum heres § Stichus. Nota quod annus solaris habet trecenti sexaginta quinque dies et sex horas. Sic quatuor anni habent ultra praefatum numerum dierum viginti quatuor horas, quae coadunatae faciunt unum diem qui superabundat omni quarto anno. Et dicitur bissextus quia bis sedetur et statur in una littera calendarii. Et hi duo dies pro uno computantur et interseritur quinto die exeunte Februario, hoc est sexto calendas Martii. Et sequenti die debent vigiliae beati Mathiae celebrari. Unde versus: bissextum sextae Martis tenuere calendae // posteriori die celebrantur festa Mathiae. Sed pone aliquem suspensum per annum et est tunc annus bissextilis, numquid in ultima die posset celebrare? Videtur quod non, quia hi duo dies quasi pro uno reputantur arg. hic, et ff. de ver. sig., cum bissextus; et ff. de minor., denique § minorem. Laur. dixit contra arg. legis dicentis quod si libertas tibi relicta est, si anno servieris dies illa non computatur in anno, sed tantum trecenti sexaginta quinque dies, ff. de statulib., cum heres § Stichus. Et satis videtur, quia cum sit poena non debet ampliari, sed potius restringi, de poen. dist. 1, poenae. Tanc.