The Digital Decretals · Glossa Ordinaria

7. dist., Moyses. Ber.

Ex tribus, ut hic dicit. Non tamquam ex suis partibus competentibus, sed ornantibus potius. Et improprie dicitur locus constare ex his, sicut dicuntur vestes partes hominis adornative. Unde illud: cultu gemmisque teguntur // omnia pars quoque minima est ipsa puella sui. Laur.

Et ita est causa antequam respondeat pars altera. Est ergo causa res in dicendo posita cum interpositione certarum personarum, scilicet actoris et rei, iudicis et testis. Et ideo dicitur a casu, quia frequenter casualiter occurrunt praeter voluntatem hominis.

Et sic videtur processu temporis mutare nomen. Et exemplificat de iudicio de tertia parte fori.

Hic exemplificat secundam partem fori. Et ita ex istis tribus partibus constat forus, ut dictum est. Et idem esse videntur ista tria in substantia, sed aliam denominationem assumunt diverso tempore.

Iudicium est legitimus actus duarum personarum, actoris et rei, super eadem quaestione sub eodem iudice contracta. Laur.

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum unicuique tribuens, Inst. de iust. et iure, in princ.; et supra, in principio libri in constitutione Gregorii ix, rex pacificus.

Lex enim dicitur status iuris et vere, quia per sententiam ius non constituitur, sed status iuris declaratur, ff. si serv. vend., sicut § sed si quaeritur.

Quia supra mentionem fecit de negotio ibi, origo negotii etc., ostendit quid sit negotium quasi negans otium.

In hac significatione sumitur supra, ubi dicit: origo negotii.

Hic exponit quod dixit supra quod est iurgium litis.

Arg. quod iurgia non pertinent ad presbyteros, quia non tenentur esse iurisperiti, 38. dist., quae ipsis. Nec advocare possunt nisi in certis casibus, supra, de postuland., cum sacerdotis. Secus de archidiacono, 25. dist., perlectis. Rich.

Quia fecit mentionem litis supra, ubi dixit iurgium litis, exponit modo quid sit lis. Lis enim civilem causam ostendit tantum et non criminalem, ff. de ver. sig., litis.

Arg. habes hic quod possumus inducere pro nobis libros gentilium sive paganorum, 27. dist., si quid veri; et 1. q. 1, Dominus declaravit, ibi: si ergo etc.

Argumentum vocat naturalem probationem quae fit per localem argumentationem. Et ita arg. quod in iudicio valet naturalis probatio. Arg. contra 1. dist., consuetudo; et supra, de elect., bonae 1, ibi: negantis factum per rerum naturam etc., a contrario. Et non per testes vel instrumenta ut littera sequens dicit. Unde dic tabulis, id est, instrumentis.

Hic aequiparantur testes et instrumenta quia parem vim habent in litibus exercendis, C. de fid. instrum., in exercendis.

Non notorio, quod exercetur in forma iudicii.

Arg. contra 4. q. 3, si testes § ubi numerus; et 2. q. 4, placuit; et supra, de testib., licet universis, ubi dicitur: in ore duorum vel trium testium etc. Potest dici quod hic dicit tres testes propter triplicem modum probandi, scilicet per testes, instrumenta et argumenta, de quibus praemisit. Vel potius dicas confessionem, quia quodlibet istorum trium legitimam facit probationem, sive per testes, instrumenta et confessionem, supra, de restit. spol., cum ad sedem, in fi.

Sic 23. q. 2, iustum. Et supple hic: bonus, quia quandoque malus est iudex, 3. q. 7, iudicet § ulti. Quia et pro meritis subditorum disponitur a Deo vota rectorum, 2. q. 7, non est; 6. q. 1, ex merito; et 8. q. 1, audaciter. Ber.

Est hic figura quae dicitur apheresis, cum principium dictionis aufertur secundum quod patet hic. Est et figura alia quae dicitur prosopopeia, id est, confirmatio novae personae, de conse. dist. 4, quaeris, vers. fi. Item antonomasia, cum per excellentiam aliquid alicui attribuitur quod commune est plurium, ut cum dico Apostolus intelligitur Paulus, 32. q. 7, Apostolus. Et cum dico urbs intelligitur Roma, supra, de poenit. et remiss., significavit. Synecdoche cum pars ponitur pro toto, 32. q. 4, meretrices; 14. q. 5, poenale. Antiptosis cum ponitur casus pro casu, 75. dist., ordinationes; 18. q. 2, quidam. Liptote cum plus dicitur et minus significatur, 32. q. 7, quid in omnibus. Pleonasmos cum superabundat dictio, ut iste videt oculo monachum regularem, 20. q. 3, praesens. Tmesis cum eadem dictio interdicitur, ff. de minor., quod si de speciali; ff. de rei vend., si post acceptum. Syncopa cum quid aufertur de medio dictionis, 7. q. 1, audacter, pro audaciter. Ironia cum quid per derisionem, id est, per contrarium dicitur: O quanta integritas, 11. q. 3, ad mensam, in fi. Ephexegesis, id est, expositio praecedentis sermonis, 47. dist., quoniam. Item anthropopathos cum aliquid attribuitur Deo quod convenit homini, 24. q. 1, odi et proieci; et supra, de rebus ecc. non alien., si quis. Ala.

Quia servus testis esse non potest, 4. q. 3, si testes § ubi; 4. q. 3, si testes § item servi; 4. q. 3, si testes § sed liberi, ut ibi dicitur, vers. item liberi; et C. de testi., authen. si dicatur.

4. q. 3, si testes § item idonei; et 11. q. 3, quatuor.

Hoc intellige in criminali, in quo casu mulier testis esse non potest secundum canones, 33. q. 5, mulierem. Sed in civilibus et matrimonialibus bene ferunt testimonium, supra, de testib., tam litteris; et supra, de testib., super eo 2, arg. contra; quod possunt in criminali, 15. q. 3, ex eo. Sed aliud secundum leges, tamen in crimine excepto admittitur mulier etiam malae famae ad accusationem, supra, de simon., tanta. Et in inquisitione admittitur ad testimonium sive denunciationem, supra, de testib., tam litteris; et supra, de testib., quoniam. Item in testamentis mulier non admittitur, Inst. de testam. ordin. § testes. Ber.

C. de inoffic. testam., filia; et arg. C. de insti. sub cond. fac., reprehendenda.

Quia debet esse testis bonae famae et sine omni suspicione, 2. q. 7, testes. Infamis repellitur, supra, de testibus cog., praeterea.

Id est, credetur iuramento suo, arg. 2. q. 7, non potest. Ber.

Cum sit virtus, 32. q. 1, cum renunciare. Et est summum bonum in vita colere iustitiam, 12. q. 2, cum devotissimam.