The Digital Decretals · Glossa Ordinaria

Ad intelligentiam huius nota quod exceptionum alia est dilatoria alia peremptoria. Item dilatoriarum exceptionum alia est declinatoria iudicii alia est dilatoria solutionis. Declinatoria iudicii triplex est, sive proponatur contra iudicem sive contra rescriptum sive contra impetrantem, inter quas primo loco proponenda est recusatio iudicis, arg. supra, de probat., quoniam, ubi de hoc. Et qui illam omittit transeundo ad alias, ad illam postea non videtur posse reverti, quia litigando coram ipso super aliis, personam iudicis approbare videtur. Item aliae dilatoriae ante ingressum litis debent proponi, infra, de re iudic., inter monasterium; et C. de exception., praescriptiones; et infra, de appell., cum causam; et C. de procur., ut demum. Ad hoc etiam facit C. de iud., sancimus, in fi. Unde post litem contestatam aut etiam post terminum statutum ad dilatorias proponendas proponi non possunt, supra, de except., pastoralis. Nisi de novo orta fuerit, ut ibi dicitur, et supra, de offi. deleg., insinuante. Dilatoria solutionis ante litem contestatam proponi debet, sed proponenda est postquam actor fundaverit intentionem suam, C. de probation., exceptionem; et 3. q. 6, si quis episcoporum § exceptionem. Et quandoque potest proponi etiam in causa appellationis, supra, de fide instrum., cum Ioannes; C. de exception., si quidem. Exceptio vero peremptoria proponi potest quandoque ante sententiam, sive etiam antequam sit in causa conclusum, et potest etiam proponi ante litem contestatam, ut hic, et C. de exception., exceptionem; et infra, de praescrip., auditis; et supra, de testib., de testibus, in fi. Et post sententiam in causa appellationis, C. sent. rescind. non pos., peremptorias. Et est alia dilatoria, quae partim accedit ad naturam verae dilatoriae, et partim ad naturam peremptoriae, sicut est exceptio excommunicationis, quia proponi potest quandocumque et ante ltem contestatam et post sententiam, et etiam si non appellaretur, quia quandoque facit retro iudicium nullum, ut hic, et infra, de re iudic., ad probandum. Et vere dilatoria est, quia ea probata iudicium sive processus est nullus, sed actio remanet salva, ut in praedicta decretali infra, de re iudic., ad probandum. Quandoque tamen non facit iudicium nullum, ut in decretali infra, de except., extravag. pia, ut dicitur in noutula etiam si. Et est speciale in hac exceptione propter periculum animae, ut hic dicit. Item quodam modo similis est huic exceptio falsi procuratoris, quia et illa potest proponi quandocumque etiam post sententiam, supra, de procurat., in nostra; et C. de procur., licet.

Nota quoddam speciale in hac exceptione quod in aliis non servatur, quia si ex certa scientia illam omittat, nihilominus potest eam opponere quandocumque postea, sed in aliis non est ita, supra, de offi. deleg., insinuante; et infra, de re iudic., inter monasterium; et 3. q. 5, quod suspecti. Puniuntur tamen in expensis litis propter dolum suum. Item est hic arg. manifeste quod nemo iuri publico potest derogare seu renunciare, supra, de for. compet., si diligenti, ubi de hoc; et supra, de fer., conquestus; et arg. infra, de sent. excom., contingit 1.

Etiam si excommunicatio probata fuerit et processus habitus, non valebit. Et hoc innuit littera ista, ut actor laboribus et sumptibus fatigetur, alias quare puniretur in expensis reus si processus teneret? Sed per decretalem novam infra, de except., extravag. pia, si instantia iudicii durante excommunicationis exceptio proponatur ut probetur, processus habitus valebit. Sed in sequentibus actor non auditur donec fuerit absolutus. Et per hoc obviatur malitiis eorum qui scienter omittunt excomunicationis exceptionem ab initio dolose, et sic bona fuit provisio illius decretalis infra, de except., extravag. pia. Et idem intelligo etiam si per malitiam non omittatur. Secus credo de illa exceptione, quae proponitur contra iudicem publice excommunicatum, in quem nulla cadit iurisdictio. Unde dum sit excommunicatus, non tenet processus illius infra, de re iuric., ad probandum. De hoc notavit in decretali infra, de except., extravag. pia, in glossa quae incipit sed mirum.

Nota etiam istud quod in hoc est arg. quod nulli liceat ignorare quod publice factum est, 16. dist., quod dicitis; et supra, de postul. praelat., ad haec. Et ideo non prodest alicui si dixerit se ignorasse, ut in proximo capitulo infra, de except., adversario. Simile de iudice excommunicato publice, infra, de re iudic., ad probandum. Unde collige si occulte quis excommunicetur, quod postea non revocaretur sententia sive processus. Optimum argumentum infra, de cleri. excom., Apostolicae, ubi de hoc. Quia de occultis non cogitur divinare, infra, ut eccl. ben., ut nostrum; et ff. ad leg. Aquil., si putator; et ff. mand. vel cont., si fideiussor § si cum debitor. Quia nec tenemur ad eius observationem nisi post publicationem, supra, de consti., cognoscentes. Ubi dicitur rem quae culpa caret, 82. dist., proposuisti. Et dico eam publice latam si iudex tulerit sententiam illam in loco ubi publice iudicare consuevit praesentibus officialibus suis et partibus, vel altera absente per contumaciam, C. quom. et quan. iud. sent. prof., si ut proponis 2; et C. quom. et quan. iud. sent. prof., non semper. Alias si occulte non obesset. Quantum ad hoc multa argumenta possunt induci contra ea quae occulte fiunt, 19. dist., Anastasius; et supra, de offi. deleg., consuluit; ff. de ritu nupt., palam; et ff. de off. praet., Barbarius.

Sic praelatus ex officio suo examinare debet electum sibi praesentatum, supra, de elect., nihil est; et supra, de elect., cum nobis; et supra, de elect., venerabilem. Et praetor quos prohibet in totum prohibet in toutum prohibet, etiam si pars non opponat, ff. de postulan., quos prohibet; et ff. de procur., filiusfamilias § veterani. Sic etiam iudex admittit compensationem, licet pars hoc non petat, ff. de pet. hered., filius; et ff. de iniuri., apud Labeonem § si quis. Alias ius publicum offenderetur, quod esse non debet, supra, de for. compet., si diligenti; C. de procur., militem; et C. locat. et conduct., milites. Iudex enim qui scit actorem excommunicatum, non debet ei participare. Et sic tam pro se quam pro aliis illum repellat ex officio suo. Sic et quaedam possunt obiici post sententiam, C. de iuris et fact. ignor., quamvis cum causam; et ff. de Maced., cum tamen.